است . قرآن مىخواهد بگويد او با اينكه پى درپى فكر كرد و گفت كه اين چيست ، چه بگوييم ، شعر است يا چيز ديگر ، آخرش به دليل اينكه استكبار كرد و نخواست در مقابل حقيقت خضوع كند و خواست يك حرفى زده باشد و يك مغلطه‌اى كرده باشد گفت جادويى بيش نيست . اين استكبار استكبار اخلاقى است . آنچه كه دربارهء شيطان آمده است ، مثل سورهء ص آيهء 75 كه دربارهء شيطان مىفرمايد : أَسْتَكْبَرْتَ أَمْ كُنْتَ مِنَ الْعالِينَ . آيا تكبر ورزيدى ؟ اينجا معلوم است كه استكبار كردن باز استكبار اخلاقى است . در مورد شيطان استكبار اجتماعى معنى ندارد . - أَمْ كُنْتَ . . . استاد : بايد به تفسير مراجعه كنم . ظاهراً اين امْ معنى بَلْ را مىدهد . گويا آيه اين‌طور مىخواهد بگويد كه آيا استكبار كردى ؟ يعنى الآن به اين قضيهء بالخصوص تكبر ورزيدى ؟ بلكه نه ، تو از سابق مريض بودى : كُنْتَ تو هميشه اين گونه بوده‌اى ، اين بيمارى را هميشه داشته‌اى . احتمال مىدهم چنين باشد ؛ به‌طور جزم از من نگيريد . در آيهء 133 اعراف راجع به قوم فرعون مىفرمايد : فَأَرْسَلْنا عَلَيْهِمُ الطُّوفانَ وَ الْجَرادَ وَ الْقُمَّلَ وَ الضَّفادِعَ وَ الدَّمَ آياتٍ مُفَصَّلاتٍ فَاسْتَكْبَرُوا وَ كانُوا قَوْماً مُجْرِمِينَ . آن آيات دهگانه ( بلاها ) را بر آنها فرستاديم ، در عين حال استكبار كردند ، يعنى در مقابل ما استكبار كردند . باز مىشود استكبار اخلاقى . سورهء يونس ، آيهء 75 : ثُمَّ بَعَثْنا مِنْ بَعْدِهِمْ مُوسى وَ هارُونَ إِلى فِرْعَوْنَ وَ مَلَائِهِ بِآياتِنا فَاسْتَكْبَرُوا وَ كانُوا قَوْماً مُجْرِمِينَ . « فَاسْتَكْبَرُوا » در اينجا معلوم است كه استكبار اخلاقى است با اينكه در مورد فرعون و [ يارانش ] است . شبيه اين در سورهء مؤمنون آيهء 45 و 46 هست : ثُمَّ أَرْسَلْنا مُوسى وَ أَخاهُ هارُونَ . . . إِلى فِرْعَوْنَ وَ مَلَائِهِ فَاسْتَكْبَرُوا وَ كانُوا قَوْماً عالِينَ . ما فرستاديم ، موسى را كه ديدند پس استكبار كردند . اين ، استكبارِ در مقابل موسى و استكبار اخلاقى است . آيهء ديگرى هست كه البته ظاهرش اين است كه [ مفيد ] استكبار اجتماعى است . در سورهء عنكبوت ، آيهء 39 مىفرمايد : وَ قارُونَ وَ فِرْعَوْنَ وَ هامانَ وَ لَقَدْ جاءَهُمْ مُوسى بِالْبَيِّناتِ فَاسْتَكْبَرُوا فِي الْأَرْضِ وَ ما كانُوا سابِقِينَ . استكبار در ارض كردند . ظاهرش اين است كه مىخواهد همان را بگويد كه آمدند استضعاف كردند و گروهى را بدبخت و بيچاره كردند . باز سورهء حم سجده ، آيهء 15 : فَأَمَّا عادٌ فَاسْتَكْبَرُوا فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَ قالُوا مَنْ أَشَدُّ مِنَّا قُوَّةً